Ο Αλέξανδρος Σπάθης, ψηφιακός δημιουργός, μοιράζεται τις εμπειρίες του από την πορεία του στο χώρο των οπτικοακουστικών μέσων και αναλύει τις τεχνολογικές επαναστάσεις που άλλαξαν ριζικά το επάγγελμα, εστιάζοντας παράλληλα στις προκλήσεις της Τεχνητής Νοημοσύνης και στα ηθικά της διλήμματα. Ο ίδιος επιλέγει τον τίτλο του «ψηφιακού δημιουργού» καθώς χρησιμοποιεί την τεχνολογία –ειδικότερα το ψηφιακό κομμάτι, την κινούμενη εικόνα και τον ήχο– για να παράγει τέχνη. Η προσωπική του διαδρομή ξεκίνησε από τη μουσική, αλλά για λόγους βιοπορισμού στράφηκε στην ηχοληψία κινηματογράφου. Η εξοικείωσή του με τους υπολογιστές από μικρή ηλικία, τους οποίους αντιμετώπιζε ως εργαλείο, τον βοήθησε να υιοθετήσει αμέσως τα πρώτα ψηφιακά εργαλεία επεξεργασίας ήχου και εικόνας στις εφαρμογές πολυμέσων (Multimedia) στα μέσα της δεκαετίας του 1990.
Η μετάβασή του στο μοντάζ σε post-production studio στην Αθήνα ήταν καθοριστική. Εκεί, έμαθε να λέει ιστορίες με την κινούμενη εικόνα, συνδυάζοντας ταυτόχρονα και την γνώση του ήχου, θεωρώντας ότι μια ταινία είναι ένα αποτέλεσμα του τι συμβαίνει στο πλάνο και του τι ακούγεται.
Ο Σπάθης χαρακτηρίζει ως την πρώτη μεγάλη τεχνολογική αλλαγή την εμφάνιση των ψηφιακών συστημάτων μοντάζ, όπως ο Avid, την δεκαετία του '90. Πριν από αυτά, το μοντάζ γινόταν με αντιγραφή πλάνου-πλάνου από κασέτες, μια χρονοβόρα και δύσχρηστη διαδικασία. Η εισαγωγή της ψηφιακής τεχνολογίας έφερε το περιβόητο «undo», μια λειτουργία που έσωσε πάρα πολλές ώρες ανθρώπινης ζωής, καθώς διευκόλυνε τρομερά την διόρθωση λαθών, σε αντίθεση με το αναλογικό μοντάζ (film ή κασέτα) όπου ένα λάθος μπορούσε να απαιτήσει την επανάληψη διαδικασιών ωρών. Γι’ αυτό τον λόγο, ο ίδιος εκφράζει τον σεβασμό του για τη γενιά των αρχικών δημιουργών, πέρα από το καλλιτεχνικό τους έργο, για την τεράστια υπομονή που απαιτούσε το να «κόψεις και να ράψεις» μια σκηνή.
Μια δεύτερη, πιο έντονη αλλαγή ήρθε μετά το 2000, με την εμφάνιση των ψηφιακών καμερών (όπως οι mini DV) και τη δυνατότητα επεξεργασίας σε έναν υπολογιστή ή ακόμα και σε laptop, χρησιμοποιώντας λογισμικά όπως το Adobe Premiere. Αυτό έκανε τα εργαλεία φθηνότερα και πολύ πιο προσιτά, οδηγώντας στην αύξηση του αριθμού των ψηφιακών δημιουργών. Μέσα σε περίπου 10 χρόνια, συστήματα μοντάζ που κόστιζαν όσο ένα διαμέρισμα, έγιναν προσβάσιμα σε ένα laptop. Η ευκολία στην πρόσβαση και η δυνατότητα να είναι οικονομικά προσιτά έδωσαν τη δυνατότητα σε πολλούς ανθρώπους να ασχοληθούν με την ψηφιακή δημιουργία.
Ακολούθησε η επανάσταση στα μέσα διάδοσης. Εκτός από τα κυρίαρχα μέσα (κινηματογράφος, τηλεόραση, ραδιόφωνο), εμφανίστηκε το YouTube, το οποίο δημιούργησε μια εναλλακτική, παγκόσμια και δωρεάν πλατφόρμα. Οι δημιουργοί μπορούσαν πλέον να ανεβάζουν το υλικό τους χωρίς να μπλέκουν με το τυπικό, ακριβό και στενό σύστημα παραγωγής και διανομής. Το YouTube επέτρεψε την παγκόσμια διανομή, κάτι που προηγουμένως γινόταν μόνο μέσω των πειρατικών ραδιοφωνικών σταθμών, οι οποίοι ήταν το μοναδικό μέσο που είχε ένα αντίστοιχο κομμάτι αναρχίας. Στο κομμάτι της μουσικής, αντίστοιχη κομβική αλλαγή ήταν η έλευση του MP3 και του Napster, που παρέκαμψε τις δισκογραφικές εταιρείες και έδωσε τη δυνατότητα σε έναν μουσικό να γράψει ένα κομμάτι στο σπίτι του και να το στείλει σε άλλη Ήπειρο άμεσα.
Σχετικά με την ποιότητα του περιεχομένου, ο Σπάθης εκτιμά ότι ο κόσμος σήμερα δεν επιβραβεύει απαραίτητα την ποιοτική τεχνική δουλειά. Αυτό συμβαίνει επειδή το κοινό έχει πλέον τη δυνατότητα να βλέπει πάρα πολλές ταινίες την ημέρα και καταναλώνει περιεχόμενο σε μικρές οθόνες (κινητά, tablet), οπότε δεν το νοιάζει πια τόσο το τεχνικό κομμάτι. Επίσης, ενώ υπάρχουν πλατφόρμες και δημιουργοί που κάνουν πρωτοποριακά πράγματα, η πληθώρα του υλικού καθιστά δύσκολη την εύρεση και το «ξεσκαρτάρισμα» του ενδιαφέροντος περιεχομένου. Ο ίδιος πιστεύει ότι η τεχνολογία προχώρησε πολύ πιο γρήγορα από ό,τι περιμέναμε, με αποτέλεσμα να μην έχουμε προλάβει να την φτάσουμε όσον αφορά την αξιοποίηση και την κριτική διαχείριση της πληροφορίας.
Όσον αφορά τα podcast, τα χαρακτηρίζει ως την πιο σύγχρονη, ασύγχρονη μορφή ραδιοφώνου. Το βασικό πλεονέκτημα του ηχητικού μέσου είναι η απουσία εικόνας. Όταν αφαιρείται η εικόνα, ο ακροατής συγκεντρώνεται περισσότερο στο περιεχόμενο των λέξεων, με αποτέλεσμα η πληροφορία να μεταφέρεται πολύ πιο έντονα. Τα podcast διατηρούν αυτή τη μαγεία του ραδιοφώνου, δίνοντας τη δυνατότητα στον ακροατή να φανταστεί ποιος του μιλάει, ενώ είναι εύχρηστα και μπορούν να ακουστούν παντού.
Στο ζήτημα της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ), ο Σπάθης απορρίπτει τον φόβο ότι θα καταργήσει τους ψηφιακούς δημιουργούς, υπενθυμίζοντας ότι αντίστοιχο άγχος υπήρχε και με προηγούμενες τεχνολογικές επαναστάσεις (π.χ. με τη δημιουργία μουσικής στο σπίτι, που δεν εξαφάνισε τους ηχολήπτες). Η ΤΝ είναι εργαλείο που αυξάνει την παραγωγικότητα. Αναφέρει παραδείγματα εργαλείων που χρησιμοποιεί, όπως το Speech Synthesis Tool (σύνθεση λόγου) για τη διόρθωση λαθών στο μοντάζ χωρίς να χρειάζεται να ξαναγυριστεί η σκηνή και εργαλεία αναγνώρισης προσώπων, τα οποία βοηθούν στην οργάνωση τεράστιου οπτικοακουστικού υλικού σε ντοκιμαντέρ. Ο ίδιος επισημαίνει ότι «η δουλειά των υπολογιστών δεν είναι να δουλεύουμε για αυτούς, είναι να δουλεύουν αυτοί για μας».
Το κύριο ζήτημα που θέτει ο Σπάθης δεν είναι η κατάργηση της δουλειάς, αλλά η ηθική αξιοποίηση της ΤΝ. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος έγκειται στη δυνατότητα συνειδητής αλλοίωσης της πραγματικότητας με τη δημιουργία πλαστού οπτικοακουστικού περιεχομένου (deepfakes). Αναφέρει ως παράδειγμα τη δυνατότητα παραγωγής βίντεο και ηχητικών αρχείων με τη μορφή αρχηγών κρατών να λένε πράγματα που δεν ειπώθηκαν ποτέ, κάτι που μπορεί να προκαλέσει ανεπανόρθωτο κακό προτού αποδειχθεί το πλαστό του θέματος. Η τεχνολογία έχει φτάσει σε σημείο που δεν μπορούμε να πιστεύουμε πια ούτε τα μάτια μας ούτε τα αφτιά μας. Ως εκ τούτου, το ζήτημα είναι ποια ηθικά όρια θα τεθούν στη χρήση αυτών των εργαλείων.
Τέλος, ο Σπάθης καταλήγει στο ότι είναι αναγκαία η εκπαίδευση, που πρέπει να ξεκινάει από το σχολείο, για το «τι είναι αληθινό». Πρέπει να δημιουργηθεί μια νέα κουλτούρα κριτικής σκέψης και διασταύρωσης πηγών στον σύγχρονο κόσμο της υπερπληροφόρησης, ώστε να αμφισβητούμε και το παραμικρό βιντεάκι που βλέπουμε στο κινητό.
