Ο Δημήτρης Γαβαλάς, Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Διαχείρισης Λιμένων και Ναυτιλίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, ανέλυσε την έννοια των Έξυπνων Λιμανιών (Smart Ports), ορίζοντάς τα ως ψηφιακά μετασχηματισμένους κόμβους που αξιοποιούν τεχνολογίες αιχμής για να επιτύχουν υψηλή αποδοτικότητα, ασφάλεια και βιωσιμότητα. Ένα έξυπνο λιμάνι δεν είναι απλώς ένα λιμάνι με Wi-Fi, αλλά ένας χώρος όπου οι διαδικασίες είναι πλήρως αυτοματοποιημένες, από την είσοδο του πλοίου έως τη φόρτωση-εκφόρτωση. Η κρίσιμη διαφορά είναι ότι η πληροφόρηση δίδεται σε πραγματικό χρόνο (real time) σε όλους τους εμπλεκόμενους φορείς —πλοία, τελωνεία, λιμενικό, φορτηγά— οι οποίοι βλέπουν την ίδια πληροφορία και λαμβάνουν αποφάσεις βασισμένες σε συγκεκριμένα δεδομένα. Ως παράδειγμα, ανέφερε ότι ένα έξυπνο λιμάνι μπορεί να προσαρμόσει το πρόγραμμα αφίξεων ή να εκδώσει απαγορευτικό ελλιμενισμού για συγκεκριμένες ώρες, με βάση την πρόβλεψη κακοκαιρίας, αντί να εκδίδει συλλήβδην απαγορευτικά για ολόκληρη τη μέρα.
Για να επιτευχθεί αυτή η λειτουργία, χρησιμοποιούνται τεχνολογίες Ψηφιακού Μετασχηματισμού, όπως τα δίκτυα 5G και το Internet of Things (IoT), τα οποία επιτρέπουν τη σύνδεση αισθητήρων, γερανών και φορτηγών. Η Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) εφαρμόζεται ευρέως για την πρόβλεψη κυκλοφοριακής συμφόρησης εντός του λιμανιού και τη βελτιστοποίηση των διαδρομών μεταφοράς φορτίου. Επιπλέον, η τεχνολογία Blockchain χρησιμοποιείται για τη διαφάνεια και την ασφάλεια των εμπορικών συναλλαγών, δίνοντας σε κάθε εμπορευματοκιβώτιο (container) ένα ψηφιακό διαβατήριο που δεν μπορεί να αλλοιωθεί. Στα Έξυπνα Λιμάνια χρησιμοποιούνται επίσης αυτόνομα οχήματα, όπως τα 80 φορτηγά χωρίς οδηγό στο λιμάνι του Tianjin στην Κίνα, τα οποία συντονίζονται μέσω 5G και δορυφορικής πλοήγησης. Τα οφέλη από τη χρήση τέτοιων τεχνολογιών είναι η οικονομική ανάπτυξη μέσω της εφοδιαστικής αλυσίδας, η προστασία του περιβάλλοντος και η αύξηση της ανταγωνιστικότητας της χώρας, εφόσον διαθέτει πληθώρα έξυπνων λιμανιών.
Ο Αναπληρωτής Καθηγητής τόνισε ότι η έννοια του έξυπνου λιμανιού λειτουργεί σαν μια «ενιαία συντονισμένη μηχανή», όπου κάθε υποσύστημα (πλοίο, γερανός, αποθήκες, τελωνεία) επικοινωνεί και συνεργάζεται αρμονικά. Η πληροφορία ρέει αδιακόπως, όπως το λάδι σε μια μηχανή, ώστε να μην υπάρχουν τριβές, λάθη, ανθρώπινα σφάλματα ή γραφειοκρατία. Για τους μικρούς λιμένες (τουριστικά καταφύγια, μαρίνες), ο μετασχηματισμός είναι εφικτός με στοχευμένες, χαμηλού κόστους τεχνολογίες, καθώς έχουν διαφορετικές ανάγκες από τα μεγάλα εμπορικά λιμάνια. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η εφαρμογή στο λιμάνι της Σκιάθου, όπου ο επισκέπτης σκάφους μπορεί να δει τις διαθέσιμες θέσεις ελλιμενισμού μέσω αισθητήρων, να κλείσει θέση και να πληρώσει online τα τέλη, χωρίς να απαιτείται φυσική παρουσία.
Ο Ψηφιακός Μετασχηματισμός βελτιώνει την καθημερινότητα των ναυτικών, καθώς μειώνεται η γραφειοκρατία. Ο πλοίαρχος μπορεί να στείλει ψηφιακά τα έγγραφα πριν την άφιξη, να λάβει αυτοματοποιημένη έγκριση και οδηγίες για τον λιμενισμό μέσω tablet, μειώνοντας την αβεβαιότητα. Όσον αφορά το ανθρώπινο δυναμικό, ο κ. Γαβαλάς διευκρίνισε ότι η υιοθέτηση των νέων τεχνολογιών δεν οδηγεί σε απώλεια θέσεων εργασίας, αλλά σε ανακατανομή του προσωπικού σε πιο αποδοτικές λειτουργίες. Μάλιστα, ανέφερε μια έκθεση του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ) σύμφωνα με την οποία για κάθε θέση που καταργείται λόγω νέων τεχνολογιών, δημιουργούνται 1,2 νέες θέσεις.
Στη συζήτηση τέθηκε το ζήτημα του ελέγχου. Ο κ. Γαβαλάς εξήγησε ότι ο ψηφιακός έλεγχος δεν αντικαθιστά τον φυσικό, αλλά τον συμπληρώνει. Το ψηφιακό σύστημα καταγράφει αυτόματα κρίσιμα δεδομένα (βάρος, θερμοκρασία) και λαμβάνει ειδοποιήσεις για ύποπτα φορτία από διεθνείς φορείς, προετοιμάζοντας τον τελωνειακό ή λιμενικό υπάλληλο. Δεδομένου ότι ο έλεγχος στα μεγάλα λιμάνια είναι δειγματοληπτικός, το smart σύστημα εντοπίζει τα συγκεκριμένα δείγματα που χρήζουν φυσικής επιβεβαίωσης, μειώνοντας το περιθώριο λάθους και εξασφαλίζοντας συνεχή κάλυψη (24/7).
Παρά τα εντυπωσιακά μετρήσιμα αποτελέσματα (μείωση λειτουργικού κόστους έως 30%, μείωση εκπομπών CO2 κατά 10%), η Ελλάδα βρίσκεται σε μεταβατικό στάδιο. Ενώ ο Πειραιάς κατατάσσεται στα κορυφαία έξυπνα λιμάνια της Ευρώπης όσον αφορά την ενσωμάτωση τεχνολογιών (5G, AI, Blockchain), τα περιφερειακά λιμάνια υστερούν σημαντικά, λειτουργώντας ακόμα με χειρόγραφες διαδικασίες. Αυτή η κατάσταση δημιουργεί «λιμάνια δύο ταχυτήτων». Οι κυριότερες δυσκολίες υιοθέτησης είναι η έλλειψη ενιαίας εθνικής στρατηγικής και κεντρικού σχεδιασμού, η απουσία εξειδικευμένου προσωπικού για την υλοποίηση και συντήρηση των τεχνολογιών, η γραφειοκρατία στις διαδικασίες προμηθειών και η εξασφάλιση χρηματοδότησης. Ο κ. Γαβαλάς τόνισε ότι το πρόβλημα δεν είναι η τεχνολογία, αλλά η ετοιμότητα της χώρας να την υιοθετήσει, υπογραμμίζοντας την ανάγκη για επενδύσεις σε υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό, καθώς και τη σύνδεση της παραγόμενης ερευνητικής γνώσης (από τα Πανεπιστήμια) με το Policymaking.
Κλείνοντας, αναφέρθηκε στις τεχνολογικές τάσεις που θα καθορίσουν τη Ναυτιλία της επόμενης δεκαετίας: τα πλήρως ηλεκτροκίνητα πλοία (π.χ. φεριμπότ στο Όσλο), η ευρεία χρήση του Blockchain για τη μείωση της γραφειοκρατίας (π.χ. λιμάνι Αμβέρσας) και, κυρίως, η εφαρμογή του «cold ironing» (σύνδεση με ρεύμα ξηράς) στους μεγάλους ευρωπαϊκούς λιμένες έως το 2030. Η εφαρμογή αυτή, που αποτελεί απόφαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, επιτρέπει στα πλοία να κλείνουν τις μηχανές τους κατά την παραμονή στο λιμάνι, επιτυγχάνοντας δραστική μείωση των εκπομπών CO2 και άλλων ρύπων.
